TIR-EPD Rehberi: Tır Sınıra Varmadan Önce Kim, Neyi, Ne Zaman Yapar?

Bir TIR tırı, yükle hiç ilgisi olmayan nedenlerle sınırda bekletilebilir: karnedekinden farklı yazılmış bir firma adı, belirsiz bir eşya tanımı ya da gümrüğe geç ulaşmış bir beyan. Bu sorunların çoğu günler önce, bir masada, elektronik ön beyan hazırlanırken başlar.

Bu rehber, birçok taşıyıcının bu ön beyanı göndermek için kullandığı IRU aracı TIR-EPD’yi anlatıyor: işin tarafları kimler, her adımda ne oluyor ve en sık ne ters gidiyor. Rehber, IRU’nun TIR-EPD Kullanım Kılavuzu’na (Ocak 2024 sürümü) ve Ticaret Bakanlığı’nın kurallarına dayanıyor.

TIR-EPD nedir, ne değildir?

TIR-EPD, IRU’nun işlettiği bir web uygulamasıdır. EPD, elektronik ön beyan (electronic pre-declaration) anlamına gelir. Bir TIR Karnesi’nin hamili, yani genellikle kara yolu taşıyıcısı, bu uygulamayla yük, araç ve güzergâh bilgilerini tır gelmeden önce güzergâhtaki gümrük idarelerine gönderir. Gümrük de böylece veriyi önceden kontrol edip risk analizini yapabilir.

IRU’ya göre uygulama karne hamilleri için ücretsizdir ve ön beyanı güzergâhtaki tüm ülkelere aynı anda gönderebilir; böylece her ülke aynı veriyi alır. Erişim doğrudan IRU’dan alınmaz: taşıyıcı, giriş bilgilerini ülkesindeki karne veren kuruluştan alır.

TIR-EPD’nin yapmadığı şey ise karnenin yerini almaktır. Klasik bir TIR taşımasında tır yine kâğıt TIR Karnesi’ni taşır ve gümrük sınırda yine bu karne üzerinden işlem yapar. TIR-EPD yalnızca veriyi tırdan önce gönderir. Kâğıdın yerini verinin aldığı tamamen dijital işlem ise eTIR’dir. Bunu Orta Koridor’da dijital TIR yazımızda anlatıyoruz.

Kim kimdir?

Karne hamili (taşıyıcı) TIR Karnesi’nde adı geçen taşıma şirketidir. TIR işleminden ve ön beyandan o sorumludur. TIR-EPD’de şirket profilini, kullanıcılarını ve ön beyanlarını yönetir; profilindeki şirket bilgileri karneyle aynı olmalıdır. Kendi adına kimin işlem yapabileceğine de o karar verir: kefil kuruluşun kendi adına ön beyan göndermesine, temsilcilerin EPD’lerine erişip göndermesine ve araç ile sürücü bilgilerini görmesine izin verebilir. Şirket içinde her kullanıcıya yalnızca ihtiyaç duyduğu yetkiler verilir: şirket bilgilerini yönetme, EPD’leri yönetme, teminat siparişlerini yönetme veya kullanıcıları yönetme.

Hamil adına çalışan gümrük müşaviri veya organizatör Bir gümrük müşaviri ya da taşıma organizatörü (forwarder), taşıyıcı adına ön beyanı hazırlayıp gönderebilir; ancak yalnızca hamil bu izni vermişse ve yalnızca hamilin benzersiz tanımlayıcısını girerek. Hamil, gönderilmiş bir EPD’yi veya bir taslağı onlarla bağlantı yoluyla da paylaşabilir. Müşavir karnede yazanı değiştiremez: ön beyan yine karneyle uyumlu olmalıdır.

Karne veren ve kefil kuruluş Her TIR ülkesinde, TIR Karnelerini veren ve uluslararası teminat zincirinin bir parçası olarak bunlara kefil olan ulusal bir kuruluş vardır. Türkiye’de bu kuruluş TOBB’dur (Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği). Kuruluş, taşıyıcılara TIR-EPD erişimi verir (Türkiye’de, şirketin karne işlemlerini yürüttüğü oda üzerinden). Bir ön beyan gönderilemediğinde veya anlaşılmayan bir nedenle reddedildiğinde de ilk başvurulacak yer burasıdır. Hamil izin verirse kuruluş, hamil adına ön beyan gönderebilir.

IRU Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Birliği (IRU), TIR-EPD’yi işletir ve TIR Karnelerinin arkasındaki uluslararası teminat zincirini yönetir. Gümrük kararı vermez: bir ön beyanın kabul edilip edilmeyeceğine ve tırın muayene edilip edilmeyeceğine gümrük karar verir. Uygulamayla ilgili teknik sorular kuruluşa veya IRU destek ekibine (tirepd@iru.org) iletilir.

Giriş gümrük idaresi Gümrük ön beyanı alır ve kontrol eder. Verinin bir kısmı biçim ve lojistik tutarlılık açısından otomatik olarak kontrol edilir; hatalıysa reddedilebilir. Gümrük; alındı bildirimi, bir referans numarası ya da ret ile yanıt verir. Sınırda memur tırı, mühürleri ve karneyi gelen veriyle karşılaştırır. Gümrük karneyle uyuşmayan veriyi reddedebilir ve muayeneye o karar verir. Ön beyan verilmiş olması, tırın kontrol edilmeyeceği anlamına gelmez.

UNECE TIR sistemi, Birleşmiş Milletler’in 1975 tarihli TIR Sözleşmesi’ne dayanır; sekretaryasını UNECE (BM Avrupa Ekonomik Komisyonu) yürütür. UNECE tek tek taşımalarla veya ön beyanlarla ilgilenmez. Onun alanı sözleşmenin kendisidir: taşıyıcıdan gümrüğe kadar zincirdeki herkesin uyduğu kurallar.

Adım adım zaman çizelgesi

1. Yükleme öncesi

• Taşıyıcının, kuruluşundan aldığı geçerli bir TIR Karnesi’ne ve TIR-EPD erişimine (ya da Türkiye için Bakanlığın kendi sistemi TIRCUS’a; aşağıya bakın) ihtiyacı vardır.
• TIR-EPD’deki şirket profili karneyle uyumlu olmalıdır. Güzergâh AB’den geçiyorsa şirketin EORI numarası profile girilir ve uygulama bunu Avrupa Komisyonu’nun EORI veri tabanında otomatik olarak kontrol eder.
• Taşıyıcı belgeleri toplar: ticari fatura, çeki listesi, CMR taşıma senetleri ve eşyanın GTİP (HS) kodları. TIR-EPD’de bir sevkiyat (consignment), tek bir CMR ile bir göndericiden bir alıcıya gönderilen eşya demektir.
• Ön beyanı bir müşavir hazırlayacaksa hamil, profilinde gerekli yetkileri verir ve müşavire benzersiz tanımlayıcısını iletir.

2. Veri girişi

Veri altı adımda girilir. Yeni bir EPD sıfırdan ya da önceki bir EPD kopyalanarak oluşturulabilir; tamamlanmamış çalışma taslak olarak kaydedilir.

1. Beyan başlangıcı. Teminat türünü seçin. Özel bir not ekleyebilirsiniz; bu not gümrüğe gönderilmez.
2. Güzergâh. İlk yüklemeden son boşaltmaya kadar tüm ülkeleri sırasıyla, transit ülkeler ve TIR kapsamında olmayan bölümler dahil, listeleyin. TIR işleminin başlangıcını ve bitişini, her yükleme ve boşaltma yerini işaretleyin. Ülkeler arasındaki bölümler kara, demir, hava veya deniz yoluyla olabilir. 16 yapraklı bir karnede hareket ve varış gümrük idarelerinin toplamı sekizi geçemez. Uygulama, güzergâha bakarak ön beyanın hangi ülkelere gönderilmesi gerektiğini ve her ülkenin hangi veriye ihtiyaç duyduğunu belirler.
3. Gümrük işlemleri. Güzergâh boyunca gümrük idarelerini ve, ülke istiyorsa, hareket nedenini seçin: ithalat, ihracat veya transit. Her ülke için bir "Send EPD" (EPD gönder) kutusu vardır. Karne yaprak sayfa numaraları otomatik hesaplanır; aynı gümrük birliğindeki ülkeler tek satırda görünür.
4. Araç. Çekici, römork ve konteyner bilgilerini girin. Sürücü alanı yalnızca güzergâhtaki bir ülke bunu istiyorsa görünür.
5. Sevkiyatlar ve eşya. Göndericiyi, alıcıyı ve belgeleri girin; her eşya kalemi için eşya kodunu, tanımını, ağırlığını, kap sayısını, fatura para birimini ve kod gerektiriyorsa ek ölçü birimlerini yazın. Eşya kalemleri bir Excel şablonundan içe aktarılabilir.
6. Gönderim. TIR Karnesi numarasını ve geçerlilik tarihini girin, özeti kontrol edin, koşulları kabul edin, beyan yerini doldurun ve gönderin.

3. Gönderimden sonra: gümrüğün yanıtı

TIR-EPD her gümrük idaresi için bir durum gösterir. Başlıcaları:

4. Giriş gümrük idaresinde

Sürücü tırı, mühürlü yük bölmesini, TIR Karnesi’ni ve referans numarasını sunar. TIR-EPD bir "EPD pass" yazdırabilir: karne numarasını, gümrük idarelerini, gümrük referanslarını ve tescil tarihlerini içeren, iki dilde (EPD’nin gönderildiği ülkenin dili ve arayüz dili) hazırlanmış bir özet. Sürücü bunu memura gösterebilir. EPD pass üzerinde ayrıca, kuruluş veya bir müşavir gibi üçüncü bir tarafın bir sorunu çözmeye yardım etmek için kullanabileceği bir PIN bulunur. EPD verisinden bir CMR belgesi de yazdırılabilir.

5. Transit sırasında

TIR-EPD, güzergâhın her adımı için bir hareket durumu gösterir. Gümrük bir adımı teyit ettiğinde simgesi griden yanıp sönen yeşile döner. "Goods released for transit" (eşya transit için serbest bırakıldı), eşyanın serbest bırakıldığı ve EPD’nin gönderildiği gümrük idaresinden ayrıldığı anlamına gelir.

6. Bir şey değişirse: değişiklik veya yeniden gönderim

• Değişiklik (amend). Güzergâh veya sürücü değişirse EPD, gümrük alındığını teyit ettikten sonra ve eşya transit için serbest bırakılmadan önce değiştirilebilir. Gümrük bu durumda ilk veriyi iptal eder ve yeni sürümle çalışır. IRU kılavuzu, her değişiklikten sonra EPD pass dahil güncel belgelerin TIR-EPD’den yazdırılmasını söylüyor.
• Yeniden gönderim (resend). Bu farklı bir sorun içindir: bağlantı sorunu nedeniyle gümrüğe hiç ulaşmamış bir EPD.
• Ekler. Belgelerin taranmış kopyaları yüklenip kuruluşla paylaşılabilir, ancak gümrüğe gönderilmez. Gümrük için gereken belgeler yine tırla birlikte yolculuk eder.

7. Çıkış, varış ve ibra

Çıkış veya varış gümrük idaresinde gümrük, kendi topraklarındaki TIR işlemini sonlandırır. TIR-EPD’de bu, "Customs discharged your transit operation" (gümrük transit işleminizi ibra etti) olarak görünür: hareket kapanmıştır. "Customs cancelled your data" (gümrük verinizi iptal etti) durumu ise ön beyanın iptal edildiği anlamına gelir; örneğin tır belirli bir süre içinde gümrüğe sunulmadığı için ya da yerine değiştirilmiş bir sürüm geçtiği için.

8. Tır varmazsa

Tır çıkış veya varış gümrük idaresine ulaşmazsa gümrük bir "Request on non-arrived movement" (varmayan hareket hakkında talep) gönderebilir. Hamil mesajı açmalı ve nedenini belirterek yanıt vermelidir. Yanıtsız bırakmayın: düzgün kapatılmamış bir TIR işlemi, gümrükten yeni sorulara ve sonunda teminat üzerinden bir talebe yol açabilir.

En sık ne ters gidiyor?

• Karneyle uyuşmayan veri. Hamil adı, adres, karne numarası, eşya: ön beyan ile karne farklıysa sınırdaki memur EPD’yi reddedebilir.
• Belirsiz veya yanlış eşya tanımı. Tanım karneyle aynı olmalıdır. Kod arama "Others" (diğerleri) gibi genel bir metin getirirse bunu faturanızdaki ve CMR’ınızdaki gerçek tanımla değiştirin. Arama aracının her ülke için geçerli olarak işaretlediği kodları kullanın.
• EORI uyuşmazlığı. AB ülkeleri için şirket bilgileri EORI veri tabanıyla uyumlu olmalıdır; aksi halde EPD reddedilebilir.
• Mükerrer gönderici ve alıcı kayıtları. Aynı iş ortağını iki kez eklemek bazı ülkelerde sorun çıkarabilir. Listeden mevcut kayıtları seçin.
• Geç gönderim. Türkiye’de ön beyan, tır giriş gümrük idaresine varmadan önce verilmiş olmalıdır. Geç verilen ön beyan ek risk kontrollerine yol açar; hiç verilmezse karne işleme alınmaz.
• Yanıt gelmeden gümrüğe gitmek. "Sent – wait for reply" (gönderildi, yanıt bekleniyor) yeşil ışık değildir. Alındı bildirimi, onay ya da düzeltebileceğiniz bir ret gelmesini bekleyin.
• Eklerin gümrüğe ulaşacağını sanmak. Ulaşmazlar.

Türkiye: ön beyan zorunluluğu

Ticaret Bakanlığı, TIR Karnesi kapsamındaki taşımalar için ön beyanı 25 Nisan 2017’den itibaren zorunlu hale getirdi. Bakanlığın duyurusu ve kendi sistemi TIRCUS hakkındaki bilgi notu şunları söylüyor:

• Taşıyıcı, araç Türkiye gümrük bölgesine girmeden önce ön beyanı elektronik olarak giriş gümrük idaresine göndermelidir. Buna Ro-Ro ile gelen tırlar da dahildir.
• Ön beyan TIRCUS üzerinden veya IRU’nun TIR-EPD’si üzerinden gönderilebilir.
• Ön beyan yoksa giriş gümrük idaresi, ön beyan gönderilene kadar TIR Karnesi’ni işleme almaz.
• Ön beyan araç giriş gümrük idaresine vardıktan sonra gönderilirse taşıyıcı ve eşya risk kriterlerine göre ayrıca değerlendirilir.
• TIRCUS’ta ön beyan Türkçe veya İngilizce doldurulabilir. Eşya tanımı Türkçe olmalıdır; Türkçe tanım bilinmiyorsa İngilizce kullanılabilir.
• Türkiye vergi numarası veya yabancı kimlik numarası olan yabancı firmalar, TIRCUS’ta kendi adlarına beyanda bulunmak üzere yetkilendirilebilir.
• Bakanlığın 1 Ekim 2026 tarihli duyurusuna göre TIRCUS’a artık yalnızca e-Devlet veya e-İmza ile giriş yapılabiliyor.

Kuralın kendisine ilişkin bulabildiğimiz en güncel metin 2017 duyurusudur. Yeni bir güzergâhtan önce güncel uygulamayı gümrük müşavirinize veya giriş gümrük idaresine teyit ettirin.

Göndericiler ne yapmalı?

1. Taşıyıcınıza ön beyanı kimin gönderdiğini sorun: hangi sistemle (TIR-EPD mi, TIRCUS mu) ve sınırdan ne kadar önce.
2. Belgelerinizi erken gönderin: ticari fatura, çeki listesi, GTİP kodları ve gönderici ile alıcı bilgileri; karnede ve CMR’da nasıl yer alacaklarsa tam olarak öyle.
3. Eşyayı net tanımlayın. "Parça", "aksesuar" veya "diğerleri" gibi genel ifadelerden kaçının.
4. Tek bir yazım kullanın. Firma adları ve adresler fatura, CMR, karne ve ön beyanda aynı yazılmalıdır.
5. EORI numaralarını kontrol edin. Güzergâh AB’den geçiyorsa ilgili tarafların EORI numaralarına bakın.
6. Gümrük referans numarasını isteyin. Bunu tır sınıra varmadan önce alın.
7. Değişiklikleri erken bildirin. Güzergâh veya sürücü değişirse ön beyan, eşya transit için serbest bırakıldıktan sonra değil, önce değiştirilmelidir.

---

Temiz bir ön beyan sınırı ortadan kaldırmaz, ama masada başlayan sorunları ortadan kaldırır. AntEX olarak tır yola çıkmadan önce verileri kontrol ediyoruz; böylece fatura, CMR, karne ve ön beyan her sınırda aynı şeyi söyler.

Bir sonraki gönderinizin belgeleri hakkında sorularınız mı var? Yükünüzün nereye gitmesi gerektiğini söyleyin — yolu biz buluruz. Teklif isteyin